Bu sebeplerle 1804 yılında I.
Alexander, Yahudileri asimile etmek ve onların
mallarına el koymak için bir girişimde bulundu.
Bu dönemde Yahudiler kamu ve ekonomik hayattan
dışlanırken devlet okullarına da alınmadılar.
Daha 1791 yılından başlayarak zaten, Yahudilerin,
belli yerleşim birimleri sınırları dahiline
sıkıştırılarak, belirlenen bu bölgenin dışına
çıkmaları yasaklanmıştı (Bkz.: harita). (2)
Yahudiler için "Yerleşim Sınırı"
olarak adlandırılan ve Rusya İmparatorluğunun
% 4 toprağını kapsayan bu bölgede, yaklaşık
olarak Rusya Yahudilerinin % 90'ı çok kötü
şartlarda yaşamak zorunda bırakıldı. (3) Bütün
bunlara ek olarak bu bölgede yaşayan Yahudiler
yine ayrımcılığa uğramaktaydılar. Yahudilere
yüksek vergilendirme, yüksek okul eğitimi
alamama gibi çeşitli kısıtlamalar uygulanmaktaydı.
Bütün bu zorluklara rağmen, Rusya içerisindeki
Yahudilerin sayısı büyük artış gösterdi. 1820
yılında 1.6 milyon olan Yahudi nüfusu 1910'da
5.6 milyona ulaşmıştır. (4)
1880'li yıllara gelindiğinde Yahudiler ciddi
surette dışlanmaya ve ayrımcılığa maruz kaldılar.
1881 yılında II. Alexander'ın bir suikasta
kurban gitmesi ve bu olaydan Yahudilerin mesul
tutulması üzerine Yahudileri hedefleyen yeni
bir şiddet dalgası boy gösterdi. 1882 Mayıs
Kanunu ile Yahudiler Anti-Semitik hareketlere
maruz kalmaya başladılar. Sonuçta meydana
gelen olaylar bir çok Yahudi'nin malına ve
canına mal oldu. Bu tarihlerde Yahudilere
karşı girişilen boykot ve pogromlar neticesinde
birçok Yahudi başta ABD olmak üzere çeşitli
ülkelere göç etmiştir. (5) 1882 tarihinde
başlayan bu göç dalgasıyla 1914 tarihine gelinceye
kadar 2 milyonun üzerinde Yahudi Rusya'yı
terk etmiştir. (6)
B: Sovyetler Birliği Rusya'sı
1917 Mart devrimiyle Çarlık rejiminin yıkılması,
yüzyıllardır rejimin baskısı altında yaşayan
Yahudiler tarafından sevinçle karşılandı.
Geçici hükümetin ilk icraatlarından biri,
dini ve etnik sınırlamaların kaldırılması
oldu. Bu şekilde, Rusya Yahudileri tarihte
ilk defa kendilerini ifade etme özgürlüğüne
kavuştular; sinagoglar ve okullar açıldı,
İbrani ve Yidish dillerinde yayınlar yapılmaya
başlandı.
Ancak bu durum fazla devam etmedi. 1917 Kasım
devrimiyle Bolşeviklerin iktidara gelmesi
Yahudilerin bu etkinliklerini sekteye uğrattı.
Lenin ve Stalin Yahudi kimliğinin varlığını
kabul etmiyorlardı. Onlara göre, Yahudiler
sadece kağıt üzerinde ulus idiler. Zaten Bolşevik
inancına göre Sosyalizm kurulduktan sonra
milliyet meseleleri otomatik olarak çözülecekti.
1918 yılında Din ve devleti ayıran kanunun
çıkarılması ile dini kurumların mallarına
el konurken din eğitimi de yasaklanmıştır.
Bu şekilde Bolşeviklerin genel olarak dine
ve dini kurumlara yaklaşımından Yahudiler
de yeterli payı almışlardır.
İki savaş arası dönemde Yahudiler genel olarak
Siyonizm'i desteklemekteydiler. Bu nedenle
birçok Yahudi Sibirya'ya sürgüne gönderilmiştir.
Siyonizm'in etkisinden olsa gerek, SSCB'de
İbranice, eğitimde yasaklanan tek dildi. Yahudilere
sadece Yidish dilinde eğitim imkanı sağlanıyordu.
Ancak bu dilde üniversitenin olmaması bu okullara
olan rağbeti de azaltmaktaydı.
İkinci Dünya Savaşı'nın bitmesiyle beraber
Sovyetler Birliğinde Rus milliyetçiliğini
öne çıkaran ve Batıyı protesto eden kampanyalar
yapılmaya başlandı. Dünyanın iki kutuplu bir
hal alması da Yahudilerin konumunu kötü etkiledi.
Sovyetler Birliği ve Stalin, Rusya Yahudilerine
pek güvenmiyordu. Çünkü bunların birçoğunun
düşman ABD'de akrabaları vardı. Bu yıllarda
basında da anti-semitik saldırılar artma trendi
gösterdi. Bunların sonucu olarak, Yahudi okullarının
kapanması, Yahudi yayınlarının kütüphanelerden
çıkarılması, Yahudi tiyatro gruplarının dağıtılması
gibi olaylar birbirini izledi. 1948 yılında
ileri gelen 25 Yahudi gazeteci tutuklandı
ve 1952 yılında idam edildiler.
Stalin'in ölümü ile birlikte, diğer halklar
gibi Yahudiler de rahatladılar. 1957 yılında
ilk defa Moskova'da bir "yeşiva"
kuruldu. (7) Ancak bu durum fazla sürmedi.
Kurushchev yönetiminin son yıllarına doğru,
diğer bütün din grupları gibi Yahudiler de
militan ateizmin saldırılarına uğradılar.
Bu dışlamaların ve saldırıların bir türlü
sonu gelmiyordu, bu nedenle fırsatını bulan,
bir şekilde ülkeden çıkmak için vize alabilenler
Sovyetler Birliği'ni terk etmekteydiler. Ekonomik
zorluklar nedeniyle göçmelerine izin verilen
Yahudilerin sayısı 1971-1975 yılları arasında
113.800'ü bulmuştu.
1980'li yıllarla başlayan reform hareketleri
Yahudilere, nispeten nefes aldırmışsa da liberal
ekonomiye uyum sürecinde yaşanan ekonomik
sıkıntılar, Rusların bilinç altlarındaki önyargıların
yeniden canlanmasını geciktirmemiştir.
Bu özgürlük ortamı içinde Yahudi sosyal yaşamı
yeniden canlanmış; St. Petersburg'da ilk Yahudi
lisesi açılırken düzinelerce gazete ve dergi
basılmaya başlanmıştır. Sovyetler Birliği
döneminde Moskova'da bir Sinagog var iken
şimdi yarım düzine sinagog faaliyet göstermeye
başlamıştır. (8) Aktivitelerin bu şekilde
artması çeşitli derneklerin ortaya çıkması
ile sonuçlanmıştır. Bunlardan biri olan VAAD
adındaki organizasyon Yahudi sosyal yaşamını
geliştirmek, anti-semitizmle mücadele etmek,
İsrail'e göçmek isteyenlere yardımcı olmak
gibi faaliyetlerde bulunmaktadır.
Bu dönemde de Yahudilerin Rusya'dan göçleri
hızlı bir şekilde artış göstermiştir. Sadece
1987 ile 1991 yılları arasında yarım milyon
Yahudi Rusya'yı terk etmiştir. Bunların 350.000'i
İsrail'e, 150.000'i de ABD'ye göç etmiştir.
Bütün bu göçler, yüzyılın başında 5.000.000
civarında olan Yahudi nüfusunu yarım milyonun
altına indirmiştir.
Rusya'da Anti-Semitizm'in Yeniden İvme
Kazanması
Gorbachov'un reformlarıyla birlikte, diğer
milletler gibi Yahudiler de yeniden rahat
nefes almaya başladı. Fikir özgürlüğünün elde
edilmesi bir çok dergi ve gazetelerin ortaya
çıkmasıyla sonuçlandı; herkes kimliğini özgürce
açıklamaya başladı. Ancak bu durum fazla sürmedi;
Rusya'nın içinde bulunduğu ekonomik sıkıntılar
ve güvenlik sorunları bir taraftan Rus milliyetçiliğini
körüklerken, bir taraftan da anti-semitizmin
ivme kazanmasına neden oldu.
Özellikle, Komünist Parti (Kommunisticheskaya
Partiya Rossiskoi Federatsii) ve diğer milliyetçi
partiler anti-semitizmin bayraktarlığını yapmaya
başladılar. Komünist Parti üyesi, Emekli General
Albert Makashov, parlamentonun alt meclisinde
yaptığı bir konuşmada açıkça Yahudi düşmanlığı
yapmaktaydı. Yahudilerin kan emici bir ulus
olduğunu söyleyen Makashov onları ya hapsetmek,
ya da yok etmek gerektiğini dile getirmekteydi.
Makashov'un bu konuşması Yahudiler üzerinde
şok etkisi yaptı. Yahudilere karşı polgroma
varan uygulamalar yapan Çarlık Rusya'sında
bile Duma'da böyle bir konuşma yapıldığı görülmemiştir.
(9) Bu tehdidin Komünist Partisi tarafından
kınanması istendiğinde bu istek reddedilmiştir.
(10) Bundan daha vahimi bu konuşmadan hemen
sonra yapılan bir ankete göre ankete katılanların
1/3'ü Makashov'un görüşlerini paylaştığını
söylemiştir. Rusya'nın en büyük partilerinden
biri olan Komünist Parti bu konuda yalnız
değildir. Kendisi de bir Yahudi olan Vladimir
Zhirinovsky ve partisi Rusya Liberal Demokratik
Partisi (Liberalno-demokraticheskaya partiya
Rossii) de aşırı milliyetçiliği ile anti-semitizmi
körükleyen bir durumdadır. Bunlara ultra-milliyetçi
partiler de eklenebilir.
Bütün bu partiler ve Pamyat gibi organizasyonların
kışkırtmasıyla Rusya'da son yıllarda anti-semitik
faaliyetlere oldukça sık rastlanır olmuştur.
(11) Sinagoglar, Yahudi mezarları ve Yahudi
kültür merkezleri kundaklanırken, Yahudilere
saldırılmakta ve basın yayın organları aracılığıyla
Yahudiler taciz edilmektedir. Ocak 1999'da
Moskova'da bir sinagog görevlisi bıçakla saldırıya
uğramış; Mart ayında Novosibirsk'te bir sinagog
kundaklanmış; Mayıs ayında Birobican'da bir
başka Yahudi ibadetgâhına saldırı düzenlenmiştir.
Bu ve benzeri saldırıların arkasında Rus Milli
Birliği (Russkoe Natsionanoe Edintstvo) adlı
örgütün bulunduğu tahmin edilmektedir. Bu
ve benzeri ultra milliyetçi örgütlerin faaliyetleri
hükümet tarafından ciddi manada araştırılmamaktadır.
Rusya'da Boris Yeltsin'in bile anti-semitik
konuşmalar yaptığı bir gerçektir. (12)
Basın yayın organları da bu örgütlerin faaliyetlerine
katkılarını esirgememektedir. Komünist Parti'nin
yayın organı durumundaki Sovestkaya Rossiya
gazetesi gibi gazeteler anti-semitik makaleler
ve karikatürler yayınlayarak Rusya'da anti-semitizmi
körüklemektedirler. Altta anti-semitik bir
karikatür görülmektedir. (13)
Bütün bu faaliyetlerin ve tarihi önyargıların
sonucu Rusya'da anti-semitizm hızla artmaktadır.
Rusya Yahudileri arasında yapılan bir ankete
göre, ankete katılan kişilerin % 40'ı Yahudi
aleyhtarı davranışlara maruz kaldıklarını
dile getirmişlerdir. (14) Institute of Sociology
of the USSR Academy of Sciences'ın Yahudi
olmayan Moskovalılar arasında 1988 yılı Aralık
ayında yaptığı bir ankete göre de ankete katılanların
% 26'sı Yahudilerin ayrımcılığa maruz kaldığını
dile getirmişlerdir. (15)
Yapılan anketlerden çıkan sonuç Rusya'da
ciddi manada bir Yahudi aleyhtarlığı bulunduğudur.
Şimdi tarih boyunca var olagelmiş ve halen
de varlığını devam ettiren anti-semitizmin
nedenleri üzerinde durulacaktır.
Rusya'da Anti-Semitizmin Nedenleri
A:Tarihi Nedenler
Yahudiler Rusya'da devamlı surette yabancı
unsur olarak görüldüler. Polonya'nın büyük
bir kısmının Rusya tarafından işgal edilmesiyle
birlikte büyük bir Yahudi nüfusa sahip olan
Rus yöneticiler tek millet, tek din ve tek
dile sahip ülkede yabancı unsur istemediklerinden
daha 18. yüzyılda, Yahudilerin seyahat etme
ve istedikleri yerde oturma haklarını ellerinden
aldılar. Bugün de Yahudiler yabancı bir unsur
olarak görülmeye devam edilmektedir.
B: Dini Nedenler
Sovyetler Birliği'nin dağılması ve komünizmin
devlet dini olarak uygulanmasının sona ermesi
ile birlikte Rusya'da dine karşı ilgi yoğun
bir şekilde arttı. (16) Nüfusunun büyük bir
çoğunluğu Ortodoks Hıristiyan olan Rusya'da
son yıllarda dine karşı artan ilgi dini anti-semitizmi
de güçlendirmektedir. Ortodoks Hıristiyanlara
göre Yahudiler İsa'yı Romalılara ihbar ederek,
onun çarmıha gerilmesine neden olmuşlardır.
Bir başka deyişle, onlar tanrının oğluna ihanet
etmişlerdir. Bu nedenle Yahudileri sevmemek
bir nevi dini vecibe gibi algılanmaktadır.
C: Ekonomik Nedenler
Tarihinin her döneminde, bir zorlukla karşılaşıldığında
Rusya'da Yahudiler günah keçisi olarak görülmüşlerdir.
Sovyetler Birliği'nin yıkılması, ekonominin
liberalleştirilme sürecine girmesi ve bunun
doğurduğu ekonomik sıkıntılar Yahudilerin
yeniden günah keçisi olarak öne sürülmelerine
neden olmuştur.
Yahudilerle para arasındaki sıcak ilişki
ön yargısından hareket eden kalabalıklar,
başlarına gelen ekonomik sıkıntılardan dolayı
Yahudileri suçlamaya başlamışlardır. Çünkü
Yahudiler hakkındaki ön yargıya göre, onlar
kapitalistlerin kendileri ya da işbirlikçileridir.
(17) Tabi bunda Rusya'yı kasıp kavuran oligarklar
arasında Boris Berezovsky gibi Yahudi asıllı
kişilerin yer almasının da etkisi büyüktür.
Berezovsky'nin, 1996 seçimlerinde Boris Yeltsin'i
desteklemesi, Kremlin üzerinde Yahudilerin
etkin rol oynadığı ön kabulünün oluşmasına
neden olmuştur. (18) Bunda Berezovsky'nin
Milli Güvenlik Şefi Yardımcılığı gibi bir
pozisyonu elde etmesinin de etkisi büyüktür.
Bolşevik Devrimi'nden beri ilk defa Rusya
Yahudileri böyle önemli bir pozisyonu işgal
etmişlerdir. (19)
D: Aşırı Milliyetçiliğin Artması ve Güvenlik
Sorunu
Rusya tarihine bakıldığında Rus milliyetçiliğinin
arttığı dönemlerde anti-semitizmin arttığı
görülecektir. (20) Sovyetler Birliği'nin ortadan
kalkması, cumhuriyetlerin birlikten ayrılması
ve ekonomik sıkıntılar Rus kimliğinin öne
çıkmasında etkin olmuştur. Birliğe bağlı cumhuriyetlerin
ayrılması ve Rusya içerisinde kalan otonom
cumhuriyet ve bölgelerin de bağımsızlık çabaları
Rus milliyetçiliğini artırmıştır. Özellikle,
Çeçenistan'da devam eden savaş nedeniyle birçok
Rus askerinin hayatını kaybetmesi bu trende
hız vermiştir.
Çeçenistan'da devam eden savaş ve Çeçenlerin
Rusya içerisinde sivillerin bulunduğu yerlere
yaptıkları saldırılar Rus halkı arasında güvenlik
endişelerinin doğmasına neden olmuştur. Bu
da yabancılara, esmer tenlilere karşı kuşkulu
bakmalarına sebebiyet vermiştir.
Son zamanlarda Rus kamuoyunda oluşan ön kabule
göre, Çeçen saldırılarının arkasında Boris
Berezovsky adlı oligark vardır. Bir Yahudi
olan Berezovsky'nin bu şekilde kötü bir üne
kavuşması Yahudi aleyhtarlarının elini kuvvetlendirmektedir.
(21)
Sonuç
Rusya'da tarihin her döneminde şu ya da bu
vesile ile ortaya çıkan Yahudi aleyhtarlığı
günümüze kadar varlığını koruduğu gibi, zor
dönemlerde trendini artırmaktadır. Günümüzde
Rusya'da milliyetçiliğin yükselmesi, dine
bağlılığın artması, ekonomik sıkıntılar vb.
nedenler Yahudi aleyhtarlığının endişe verecek
seviyeye ulaşmasına neden olmuştur.
Özellikle büyük oy potansiyeline sahip partilerin
bu konuda kışkırtıcı tavır takınmaları ve
bu gelişmelerden siyasi kazanç elde etme tavrı
içerisinde olmaları nedeniyle anti-semitizmin
boyutu fiili saldırılara dönüşmüştür. Yahudi
aleyhtarlığı nedeniyle zaten sabıkalı bulunan
Rusya'da hükümetin de işi ciddiye almaması
durumun vahametini artırmaktadır.
--------------------------------------------------------------------------------------------------
1. http://www.friends-partners.org/partners/beyond-the-pale/english/29.html
2. Adı geçen internet sayfası.
3. Geoffrey Wigoder (Editor), The New Standard
Jewish Encyclopedia, 7. Baskı, The Pale of
Settlement Maddesi.
4. Mordecai Schreiber, The Shengold Jewish
Encyclopedia, 1998 New York, The pale of Settlement
maddesi.
5. Bu pogromlar neticesinde başlayan göçlerle
Politik Siyonizm'in ortaya çıkışı ilintilidir.
6.http://www.friends-partners.org/partners/beyond-the-pale/english/39.html
7.Yahudi dini okulu.
8. Yana Dlugy, Looking For Scapegoats, Newsweek,
11.23.1998, c.132, n. 21, s.32.
9. Dimitry Shlapentkh, The Fate of Jews in
Post-Soviet Russia, World & I, c. 15,
n. 4, Nisan 2000, s. 280.
10. Washington Post, 25.12.1998.
11.Şovenist, anti-semitik örgüt. Geniş bilgi
içiö bkz.: Robert J. Brym, Perestroika, Public
Opinian and Pamyat, Innovation: The European
Journal of Social Sciences, c. 4, n. ¾, s.51.
12. Judith Matloff, Russian Seek Scapegoats
in Hard Times, Christian Science Monitor,
c.91, n. 181, 8.13.99, s. 9.
13. "Za Russkoje Djelo" no. .24.1
1995.
14. Leslie Katz, Survey: Anti-Semitizm Still
Strong in St. Petersburg, Jewish Bulletin,
19.07.1996, ss.4-5.
15. Robert J. Brym, agm. s.29.
16. Edith Coron, Russia's Religious Revival,
Christian Science Monitor, 11.25.96, c. 89,
n. 1, s. 1.
17. Dimitry Shlapentkh, agm., s. 279.
18. USA Today Magazine, c.127, n. 2647, s.
3.
19. Dmitry Shlapentokh, Christian Science
Monitor, 1.6.1997, c. 89, n. 28, s. 20. Dimitry
Shlapentkh, agm. s. 279.
21. Dimitry Shlapentkh, agm, s. 285
Kaynakça
Makaleler Ve Kitaplar
Brym, Robert J., Perestroika, Public Opinian
and Pamyat, Innovation: The European Journal
of Social Sciences, c. 4, n. ¾.
Coron, Edith, Russia's Religious Revival,
Christian Science Monitor, 11.25.96, c. 89,
n. 1.
Dlugy, Yana, Looking For Scapegoats, Newsweek,
11.23.1998, c.132, n. 21,
Geoffrey Wigoder (Editor), The New Standard
Jewish Encyclopedia, 7. Baskı New York
Katz, Leslie, Survey: Anti-Semitizm Still
Strong in St. Petersburg, Jewish Bulletin,
19.07.1996.
Matloff, Judith, Russian Seek Scapegoats in
Hard Times, Christian Science Monitor, c.91,
n. 181, 8.13.1999
Mordecai Schreiber, The Shengold Jewish Encyclopedia,
1998 New York,.
Shlapentokh, Dimitry, The Fate of Jews in
Post-Soviet Russia, World & I, c. 15,
n. 4, Nisan 2000.
Shlapentokh, Dmitry, Christian Science Monitor,
1.6.1997, c. 89, n. 28.
Gazeteler
USA Today Magazine
Washington Post
Za Russkoje Djelo
Web Sayfaları
http://www.friends-partners.org/partners/beyond-the-pale/english/39.html
http://www.friends-partners.org/partners/beyond-the-pale/english/29.html
Sunuş
